FENTANYL
Fentanylum
Grupa: silny syntetyczny opioidowy lek przeciwbólowy
Kod ATC: N01AH01 / N02AB03
Postać dostępna dla ratownika medycznego: roztwór do wstrzykiwań
Preparat
Fentanyl WZF 50 µg/ml
1 ml = 50 µg fentanylu = 0,05 mg
Ampułka 2 ml:
100 µg = 0,1 mg
To bardzo ważne:
0,1 mg DOTYCZY CAŁEJ AMPUŁKI 2 ml, A NIE 1 ml.
DZIAŁANIE
Fentanyl jest silnym agonistą receptorów opioidowych µ
Powoduje:
-
silną analgezję,
-
sedację,
-
depresję oddechową zależną od dawki,
-
bradykardię,
-
zmniejszenie reakcji na bodźce bólowe.
Działa:
-
szybko,
-
krócej niż morfina po jednorazowym podaniu i.v.
WSKAZANIA WEDŁUG ChPL
Aktualna ChPL Fentanyl WZF obejmuje m.in.:
-
analgezję podczas zabiegów,
-
analgosedację,
-
leczenie silnego bólu,
w tym:
BÓLU POURAZOWEGO
oraz:
BÓLU TOWARZYSZĄCEGO ZAWAŁOWI MIĘŚNIA SERCOWEGO
[1]
STĘŻENIE – JESZCZE RAZ
50 µg/ml
czyli:
|
Objętość |
Dawka |
|---|---|
|
0,5 ml |
25 µg |
|
1 ml |
50 µg |
|
2 ml |
100 µg |
|
4 ml |
200 µg |
DAWKOWANIE – DOROSŁY ODDYCHAJĄCY SPONTANICZNIE – ChPL
Aktualna ChPL podaje:
dawka początkowa:
50–200 µg i.v.
dawka dodatkowa:
50 µg
[1]
BARDZO WAŻNE
ChPL zastrzega:
DAWKI >200 µg DO ZASTOSOWAŃ ANESTEZJOLOGICZNYCH
[1]
JAK INTERPRETOWAĆ TEN ZAKRES W ZRM?
Zakres 50–200 µg pochodzi z ChPL.
Nie oznacza to jednak:
„każdemu pacjentowi od razu 200 µg”.
Opioid powinien być:
MIARECZKOWANY DO EFEKTU
z uwzględnieniem:
-
wieku,
-
masy ciała,
-
nasilenia bólu,
-
BP,
-
RR,
-
SpO₂,
-
leków już przyjętych,
-
chorób współistniejących.
ChPL zaleca stosowanie:
MOŻLIWIE NAJNIŻSZEJ SKUTECZNEJ DAWKI
[1]
PACJENT W PODESZŁYM WIEKU / OSŁABIONY
Aktualna ChPL zaleca:
ZMNIEJSZENIE DAWKI POCZĄTKOWEJ
Dalszą dawkę należy ustalać zależnie od reakcji pacjenta.
[1]
DZIECI 12–17 LAT
Według ChPL:
DAWKOWANIE JAK U DOROSŁYCH
[1]
DZIECI 2–11 LAT – ChPL
dawka początkowa:
1–3 µg/kg mc. i.v.
dawka dodatkowa:
1–1,25 µg/kg mc.
[1]
ALE:
ChPL bardzo mocno podkreśla, że u spontanicznie oddychającego dziecka takie techniki analgezji/sedacji powinny być stosowane wyłącznie przez odpowiednio wykwalifikowany personel w warunkach umożliwiających natychmiast:
-
podać tlen,
-
wentylować,
-
wykonać intubację.
[1]
DEPRESJA ODDECHOWA – NAJWAŻNIEJSZE ZAGROŻENIE
Fentanyl może spowodować:
-
spowolnienie oddychania,
-
hipowentylację,
-
bezdech,
-
hiperkapnię,
-
hipoksję.
Po dawkach przekraczających:
200 µg
aktualna ChPL zwraca szczególną uwagę na możliwość nasilonej depresji oddechowej.
[1]
Jednak:
depresja oddechowa może wystąpić również po niższej dawce, szczególnie u pacjenta:
-
starszego,
-
osłabionego,
-
hipowolemicznego,
-
leczonego innymi lekami hamującymi OUN.
FENTANYL + BENZODIAZEPINA!
To jedno z najważniejszych ostrzeżeń.
Połączenie fentanylu z:
-
midazolamem,
-
diazepamem,
-
klonazepamem
może spowodować:
GŁĘBOKĄ SEDACJĘ
DEPRESJĘ ODDECHOWĄ
ŚPIĄCZKĘ
ZGON
[1]
W ZRM:
OPIOID + BENZODIAZEPINA → MIARECZKUJ JESZCZE OSTROŻNIEJ I MONITORUJ WENTYLACJĘ.
SZTYWNOŚĆ MIĘŚNI / „WOODEN CHEST”
Fentanyl, zwłaszcza:
-
w większej dawce,
-
podany szybko,
może spowodować:
SZTYWNOŚĆ MIĘŚNI KLATKI PIERSIOWEJ
co może bardzo utrudnić:
-
wentylację,
-
oddychanie spontaniczne.
[1]
Ryzyko to jest szczególnie istotne w pediatrii i podczas szybkiego podawania i.v.
BRADYKARDIA
Fentanyl może wywołać:
BRADYKARDIĘ
a w określonych sytuacjach nawet:
-
ciężką bradykardię,
-
asystolię.
Należy kontrolować:
HR + EKG
HIPOTENSJA
Po fentanylu może wystąpić:
SPADEK CIŚNIENIA
Ryzyko jest szczególnie duże przy:
-
hipowolemii,
-
krwotoku,
-
odwodnieniu,
-
równoczesnych lekach sedatywnych.
[1]
ANTAGONISTA
Antagonistą opioidów jest NALOKSON
Ale:
NALOKSON NIE ZASTĘPUJE WENTYLACJI.
Jeżeli wystąpi:
-
bezdech,
-
ciężka hipowentylacja,
należy natychmiast zapewnić:
SKUTECZNĄ WENTYLACJĘ
ChPL zwraca również uwagę, że depresja oddechowa po fentanylu może trwać:
DŁUŻEJ NIŻ DZIAŁANIE NALOKSONU
i może być konieczne ponowne podanie antagonisty.
[1]
PRZECIWWSKAZANIA – ChPL
Najważniejsze:
-
nadwrażliwość na fentanyl lub inne opioidy,
-
depresja oddychania,
-
choroby obturacyjne płuc w zakresie przeciwwskazań konkretnej ChPL.
[1]
UWAGA FORMALNA – ChPL A ZRM!
Aktualna ChPL Fentanyl WZF zawiera bardzo restrykcyjny zapis dotyczący stosowania leku w warunkach zapewniających:
-
pełne monitorowanie,
-
dostęp do resuscytacji,
-
możliwość natychmiastowego zabezpieczenia dróg oddechowych.
Jednocześnie polskie rozporządzenie wprost uprawnia ratownika medycznego do samodzielnego stosowania:
FENTANYLUM – ROZTWÓR DO WSTRZYKIWAŃ
W praktyce oznacza to:
FENTANYL W ZRM WYMAGA PEŁNEGO MONITOROWANIA I GOTOWOŚCI DO WENTYLACJI / RESUSCYTACJI.
WAŻNE W ZRM!
FENTANYL WZF
50 µg/ml
Dorosły oddychający spontanicznie – ChPL:
50–200 µg i.v.
→ dawka dodatkowa:
50 µg
→ miareczkuj do efektu.
SZYBKA ŚCIĄGA
25 µg
0,5 ml
50 µg
1 ml
100 µg
2 ml
200 µg
4 ml
MONITOROWANIE
Po podaniu:
RR + SpO₂ + świadomość + HR + BP + EKG
Jeżeli dostępne i wskazane, bardzo pomocna jest ocena jakości wentylacji, w tym kapnografia.
PAMIĘTAJ!
50 µg/ml, A NIE 0,1 mg/ml
2 ml = 100 µg = 0,1 mg
MIARECZKUJ DO EFEKTU
OPIOID + BENZODIAZEPINA = DUŻE RYZYKO DEPRESJI ODDECHOWEJ
MIEJ NALOKSON I MOŻLIWOŚĆ WENTYLACJI
UPRAWNIENIA RATOWNIKA MEDYCZNEGO
W aktualnym wykazie:
Lp. 15 – Fentanylum – roztwór do wstrzykiwań.
Ratownik medyczny może podawać fentanyl samodzielnie w ramach MCR.
Podstawa prawna:
Dz.U. 2025 poz. 576 – akt obowiązujący.
PRZYPISY / ŹRÓDŁA
[1] Charakterystyka Produktu Leczniczego – Fentanyl WZF 50 mikrogramów/ml.
[2] Dz.U. 2025 poz. 576 – obowiązujący wykaz produktów leczniczych ratownika medycznego.
FENTANYLUM
Silnie działający syntetyczny lek przeciwbólowy z grupy opioidów, agonista receptorów opioidowych µ. Działa ok. 100 razy silniej niż morfina (0,1 mg fentanylu odpowiada pod względem działania przeciwbólowego w przybliżeniu 10 mg morfiny), co wynika z lepszej rozpuszczalności w tłuszczach i łatwiejszego przenikania przez barierę krew–mózg. Stopień znieczulenia zależy od zastosowanej dawki oraz stężenia osoczowego. Podanie i.v. 2 ml (0,1 mg) fentanylu dorosłym pacjentom, niepoddanym premedykacji powinno zapewnić skuteczne zniesienie bólu na 10–20 min w czasie zabiegu powodującego niewielkie dolegliwości bólowe. Podanie 4–10 ml (0,2–0,5 mg) fentanylu w szybkim wstrzyknięciu i.v. (bolus) powoduje zniesienie bólu na ok. 1 h. Wywołana analgezja jest skuteczna w zabiegach ze średnim nasileniem bólowym. Podanie dawki 0,05 mg/kg mc. i.v. znosi ból na 4–6 h w czasie operacji o dużym nasileniu bólu. Korelacja między działaniem farmakologicznym a stężeniem fentanylu w osoczu jest następująca: działanie analgetyczne występuje przy stężeniu osoczowym 0,3–1,5 ng/ml, zwiększenie częstości występowania działań niepożądanych – po przekroczeniu stężenia 2 ng/ml, stłumienie oddychania może wystąpić przy stężeniu 1–5 ng/ml, znieczulenie i ciężka niewydolność oddechowa – przy stężeniu 10–20 ng/ml. Śródoperacyjnym zwyżkom ciśnienia tętniczego w odpowiedzi na bodźce chirurgiczne zapobiega utrzymanie stężenia nie mniejszego niż 15 ng/ml. Fentanyl umożliwia prowadzenie znieczulenia ze stabilnym krążeniem, nie wpływa depresyjnie na m. sercowy, nie powoduje uwolnienia histaminy, a w większych dawkach zmniejsza wywołane przez stres zmiany hormonalne. Po podaniu i.v. zaczyna działać po ok. 2 min, tmax wynosi 3–5 min, czas działania jest krótki – 30 min. Po podaniu i.m. odpowiednio: początek działania po 7–15 min, tmax wynosi 20–30 min, a czas działania 1–2 h. Po podaniu w postaci przezskórnego systemu terapeutycznego stężenie fentanylu w osoczu stopniowo zwiększa się przez 12–24 h, a następnie jego wartości utrzymują się w trakcie stosowania plastra. Przezskórny system terapeutyczny zapewnia ciągłe podawanie leku przez 72 h. Po usunięciu plastra stężenie osoczowe fentanylu zmniejsza się o 50% średnio po 17 h (13–22 h). Po podaniu na błonę śluzową jamy ustnej fentanyl jest szybko wchłaniany, dostępność biologiczna wynosi 65% (50% dawki wchłania się z błony śluzowej, 50% jest połykane, przy czym 30% połkniętej dawki przenika również do krwi); tmax wynosi wówczas ok. 1 h. Po podaniu i.v. stężenie osoczowe fentanylu zmniejsza się gwałtownie (szybka redystrybucja do tkanki tłuszczowej, mięśniowej i płucnej), t1/2 poszczególnych faz dystrybucji wynoszą odpowiednio: ok. 1 min i 18 min, a t1/2 eliminacji ok. 17 h. Po podaniu podpoliczkowym t1/2 w fazie eliminacji wynosi ok. 22 h. U chorych poddawanych operacjom na aorcie brzusznej z jej zaciskaniem obserwuje się wydłużenie t1/2 eliminacji. Fentanyl w 80–85% wiąże się z białkami osocza, głównie z albuminami i α1-glikoproteiną. Metabolizowany jest w wątrobie. Ok. 75% dawki wydalane jest w postaci nieczynnych metabolitów w ciągu 24 h, z moczem i żółcią, jedynie 10% z moczem w postaci niezmienionej.
Interakcje:
Synergizm działania z innymi lekami wpływającymi depresyjnie na OUN, zwłaszcza z barbituranami, pochodnymi benzodiazepiny, neuroleptykami, anestetykami halogenowymi, lekami blokującymi przewodnictwo nerwowo-mięśniowe, opioidami, alkoholem, lekami przeciwhistaminowymi o działaniu sedatywnym; podczas skojarzonego stosowania z tymi lekami należy zmniejszyć dawkę fentanylu i zachować szczególną ostrożność ze względu na działanie depresyjne na oddychanie. Droperydol stosowany równocześnie z fentanylem może wywołać hipotensję, mogą także wystąpić objawy pozapiramidowe. Leki zwiotczające niewykazujące działania wagolitycznego stosowane jednocześnie z fentanylem zwiększają ryzyko wystąpienia bradykardii i asystolii. Silne inhibitory CYP3A4 cytochromu P-450 (rytonawir, ketokonazol, itrakonazol, troleandomycyna, klarytromycyna, nelfinawir, nefazodon) mogą zwiększać stężenie fentanylu we krwi. 2 tyg. przed zabiegiem chirurgicznym lub znieczuleniem wskazane jest przerwanie podawania inhibitorów MAO. Ogólne lub dospojówkowe stosowanie β-adrenolityków przed zabiegiem, podczas którego stosuje się fentanyl, zwiększa ryzyko wystąpienia bradykardii.
